Mâm cúng ngày rằm hay ngày giỗ thường có một hai món ngọt bên cạnh món mặn: đĩa xôi, bát chè, đĩa bánh. Đây là phần ít bị đòi hỏi cầu kỳ nhất nhưng cũng hay bị để tới phút chót.
Bài này gom lại cách chọn món hợp dịp, phần nào làm trước được, và một chuyện thực tế: hạ mâm xong thì xử lý thế nào.
Chọn món cho hợp
Xôi gần như không thể thiếu. Đĩa xôi là món cơ bản của mâm cúng.
Xôi trắng hợp mọi dịp. Không kén, an toàn nhất.
Xôi gấc đỏ hợp dịp vui. Năm mới, mừng thọ, cưới hỏi.
Chè kho, chè đậu xanh hợp ngày giỗ. Món truyền thống ở nhiều nơi.
Chè trôi nước cho một số dịp. Tuỳ nếp nhà và tuỳ vùng.
Bánh nếp, bánh ít gói lá. Nhìn tươm tất mà nguyên liệu rẻ.
Chuối và trái cây là phần không thể thiếu. Nhưng đó là phần hoa quả, khác với món ngọt nấu.
Một hai món ngọt là đủ. Nhiều quá thì mâm nặng và ăn không hết.
Hỏi người lớn trong nhà về nếp riêng. Mỗi nhà mỗi khác, đừng tự suy.
Không phải nhà nào cũng cúng giống nhau. Tôn trọng nếp của gia đình là chính.
Nhà làm mâm chay thì càng dễ chọn. Nhóm món ngọt vốn đã không dùng thịt cá.
Tránh món dùng mật ong nếu nhà có người thuần chay. Hỏi trước cho chắc.
Ghi lại món đã làm năm nay. Năm sau khỏi phải nghĩ lại.
Tóm lại, chọn món theo nếp nhà chứ không theo danh sách trên mạng. Đó mới là mâm đúng.
Làm trước tới đâu
Ngâm nếp và ngâm đậu từ tối hôm trước. Bước tốn thời gian nhất mà làm trước được.
Ninh đậu trước rồi để ngăn mát. Hôm sau chỉ việc sên hoặc trộn.
Chè kho làm trước vài ngày. Món này để được lâu.
Mứt và kẹo làm trước cả tuần. Nhóm để dành được.
Xôi thì đồ vào buổi sáng hôm đó. Xôi nguội kém hẳn.
Chè nước nấu trong ngày. Để qua đêm dễ chua, nhất là mùa nóng.
Bánh nếp gói trước, hấp sau. Gói từ tối, sáng hấp.
Chuẩn bị lá, khuôn, đĩa từ hôm trước. Rửa sạch và để khô.
Gọt hoa quả sát giờ. Gọt sớm thì thâm.
Viết ra danh sách việc theo giờ. Nhà bận rất dễ quên một món.
Nhờ người phụ từ trước. Đừng ôm hết rồi cuống.
Chừa thời gian dư. Việc bếp luôn lâu hơn dự tính.
Đừng thử món mới vào đúng ngày. Làm thử trước nếu muốn đổi.
Rút lại, phần lớn công việc nằm ở hôm trước. Hôm đó chỉ còn đồ xôi và bày mâm.
Bày mâm cho gọn
Đĩa vừa phải, đừng quá to. Mâm gọn nhìn tươm hơn mâm đầy ự.
Xôi đơm khuôn tròn hoặc vuông. Ấn chặt tay rồi úp ra đĩa.
Lót lá chuối dưới xôi. Đẹp và dễ lấy.
Chè múc ra bát nhỏ. Mấy bát nhỏ nhìn gọn hơn một tô lớn.
Bánh xếp so le cho đều. Đừng chồng cao.
Rắc vừng hoặc dừa lên mặt. Món ngọt trông có chăm chút hơn.
Lau sạch mép đĩa. Chi tiết nhỏ mà thấy ngay.
Bày sát giờ thắp hương. Bày sớm thì xôi khô mặt.
Che đậy nếu phải bày lâu. Tránh bụi và ruồi.
Mâm chay thì để riêng, dán nhãn nếu cần. Nhà làm cả mâm mặn và mâm chay thì dễ lẫn.
Đừng để món nóng cạnh món lạnh. Hơi nước làm ướt nhau.
Chuẩn bị sẵn chỗ đặt mâm. Lau bàn thờ trước.
Không cần cầu kỳ quá mức. Thành tâm và gọn gàng là đủ.
Nói gọn, bày mâm là việc của mười lăm phút cuối. Chuẩn bị trước thì lúc đó không cuống.
Hạ mâm rồi làm gì
Hạ mâm sớm khi trời nóng. Đồ để lâu ngoài trời không an toàn.
Chia cho người trong nhà và hàng xóm. Nếp cũ và cũng tránh lãng phí.
Xôi nguội thì hấp lại. Mềm gần như mới.
Chè hạ xuống thì cất ngăn mát ngay. Đừng để ngoài cả buổi.
Bánh nếp bọc kín rồi cất. Hở là khô cứng.
Hoa quả ăn trong ngày. Đã gọt thì càng nhanh hỏng.
Đồ đã để ngoài nửa ngày trời nóng thì cân nhắc. Nhất là món có nước cốt dừa.
Ngửi và nhìn trước khi ăn lại. Chua hay nhớt thì bỏ.
Đừng gửi đồ đã để lâu cho người khác mang về. Lòng tốt mà thành phiền thì không đáng.
Nhà ít người thì làm mâm nhỏ. Giải quyết tận gốc chuyện ăn không hết.
Đồ ngọt thừa có thể chế biến lại. Xôi nguội rán, chè đặc làm nhân bánh.
Chia nhỏ rồi cất từng phần. Không hâm đi hâm lại cả nồi.
Người già trẻ nhỏ thì ưu tiên phần mới. Nhóm này chịu kém hơn.
Nhìn chung, hạ mâm sớm và chia ngay là cách gọn nhất. Vừa an toàn vừa đúng nếp.
Làm mâm nhỏ cho ngày thường
Ngày rằm thường thì một đĩa xôi là đủ. Không cần cả mâm.
Chè một bát nhỏ cũng được. Nấu ít, ăn hết trong ngày.
Trái cây theo mùa là phần dễ nhất. Rẻ và luôn có.
Nhà bận thì mua xôi ngoài hàng cũng không sao. Thành tâm không nằm ở chỗ tự làm hay mua.
Nhưng mua thì hỏi có trứng sữa không. Nếu nhà ăn thuần chay.
Hỏi cả về mật ong với bánh mua sẵn. Nhiều loại có.
Chuẩn bị trước một hôm là đủ. Ngày rằm không cần cầu kỳ như ngày giỗ.
Giữ nếp đều đặn hơn là làm to một lần. Tháng nào cũng có, dù nhỏ.
Dạy trẻ cùng làm. Nếp nhà truyền theo cách đó.
Đừng để việc cúng thành áp lực. Mâm nhỏ mà đều thì hơn mâm to mà mệt.
Ghi lại lịch rằm và giỗ. Chủ động thì không cuống.
Chuẩn bị sẵn ít đồ khô trong nhà. Đậu, nếp, đường — lúc cần là có.
Hỏi người lớn nếu chưa rõ nếp nhà. Đừng ngại hỏi.
Rút lại, ngày thường thì gọn, ngày giỗ thì chuẩn bị. Phân biệt hai loại dịp là đỡ mệt hẳn.
Lỗi hay gặp
Để tất cả tới phút chót. Cuống và thiếu món.
Đồ xôi từ chiều hôm trước. Xôi nguội cứng, kém hẳn.
Nấu chè nước từ hôm trước vào mùa nóng. Dễ chua.
Bày mâm quá sớm. Xôi khô mặt, đồ nguội.
Làm mâm quá to so với số người. Ăn không hết rồi bỏ.
Để mâm ngoài trời nóng cả buổi. Không an toàn, nhất là món có nước cốt dừa.
Gửi đồ đã để lâu cho khách mang về. Lòng tốt nhưng không an toàn.
Thử món mới vào đúng ngày giỗ. Chưa quen tay là hỏng.
Không hỏi nếp nhà rồi làm theo ý mình. Mỗi nhà mỗi khác.
Mua bánh sẵn mà không hỏi thành phần. Trứng, sữa, mật ong đều hay có.
Lẫn mâm chay và mâm mặn. Dán nhãn hoặc để riêng hẳn.
Hâm đi hâm lại cả nồi chè. Chia nhỏ ngay từ đầu.
Gọt hoa quả từ sớm. Thâm và khô mặt.
Điểm chung: hỏng vì để tới phút chót và vì làm quá nhiều. Chuẩn bị trước và làm vừa đủ là hết.
