Ở Việt Nam, khá nhiều nhà ăn chay vào một số ngày nhất định trong tháng — thường là mùng một và ngày rằm, có nhà nhiều ngày hơn. Cách gọi và số ngày thì mỗi nơi mỗi khác, và đó là chuyện riêng của từng nhà.
Bài này không bàn nên theo kỳ nào. Nó chỉ nói phần thực tế: chuẩn bị bếp ra sao để những ngày đó không luống cuống, nhất là khi trong nhà có người ăn chay và người ăn mặn.
Nếp ăn chay theo kỳ
Nhiều nhà ăn chay mùng một và ngày rằm. Đây là nếp phổ biến nhất.
Có nhà ăn nhiều ngày hơn trong tháng. Số ngày tuỳ nếp từng nhà.
Thập trai và trường trai là hai cách nói quen. Nghĩa cụ thể thì hỏi người trong chùa hoặc người lớn trong nhà.
Có người ăn chay cả tháng Bảy. Cũng có người ăn theo dịp riêng.
Không có chuẩn chung cho tất cả. Đừng lấy nếp nhà mình làm thước đo.
Mức độ kiêng cũng khác nhau. Có người chỉ tránh thịt cá, có người tránh cả ngũ vị tân.
Có người tránh cả trứng sữa, có người không. Hỏi cho rõ thay vì đoán.
Người mới bắt đầu thường chọn hai ngày. Dễ giữ và dễ quen.
Không cần tuyên bố với ai. Đây là chuyện riêng.
Không ép người trong nhà theo. Mỗi người tự quyết.
Lỡ một kỳ cũng không sao. Giữ được lâu quan trọng hơn giữ được đủ.
Người có bệnh thì hỏi bác sĩ trước. Nhất là khi đổi chế độ ăn đột ngột.
Không có chế độ ăn nào chữa được bệnh. Ai đang điều trị thì nghe bác sĩ.
Tóm lại, nếp này rất đa dạng. Bài này chỉ lo phần bếp, phần còn lại là chuyện của mỗi nhà.
Chuẩn bị trước cho ngày chay
Đánh dấu ngày trên lịch. Biết trước thì đi chợ kịp.
Mua đồ tươi vào hôm trước. Đậu phụ, rau, nấm.
Trữ sẵn đồ khô. Nấm khô, măng khô, đậu các loại, miến, bún khô.
Luôn có một lọ muối vừng. Cứu bữa khi không kịp nấu.
Giữ một hũ dưa hoặc đồ chua. Có sẵn món chua thì mâm không nhạt.
Chuẩn bị sẵn nước tương và tương. Nguồn vị mặn cơ bản.
Ngâm đậu từ tối nếu định nấu chè hoặc xôi. Bước tốn thời gian nhất.
Nghĩ trước hai ba món. Đừng tới sáng mới nghĩ.
Chọn món quen tay. Ngày chay không phải lúc thử món mới.
Nấu đủ cho một bữa thôi. Món chay để lâu kém hơn.
Ghi lại thực đơn đã nấu. Vài kỳ là có danh sách riêng, khỏi nghĩ.
Đồ khô mua đúng vụ thì rẻ. Trữ dần, đừng mua gấp.
Kiểm tra đồ khô định kỳ. Mốc thì bỏ, đừng để tới ngày mới phát hiện.
Rút lại, chuẩn bị trước là toàn bộ bí quyết. Ngày chay luống cuống là vì hôm trước không chuẩn bị.
Nhà vừa ăn chay vừa ăn mặn
Đây là tình huống rất phổ biến. Không phải cả nhà cùng ăn chay một ngày.
Nấu chung phần nền, tách phần riêng. Cơm, canh rau, rau luộc dùng chung được.
Múc phần chay ra trước khi cho đồ mặn vào. Đơn giản hơn là nấu hai nồi.
Nhưng người kiêng nghiêm thì cần nấu riêng hẳn. Hỏi xem họ ở mức nào.
Dụng cụ riêng nếu cần. Có nhà dùng chảo và muôi riêng cho ngày chay.
Thớt và dao nên tách. Vừa vì kiêng vừa vì vệ sinh.
Đánh dấu hộp đồ trong tủ lạnh. Tránh lẫn.
Nói rõ khi bưng món lên. Người ăn khỏi phải hỏi từng đĩa.
Đừng để người ăn chay chỉ có cơm với rau luộc. Phần của họ cũng cần một món đậm.
Nấu một món chay đủ mạnh cho cả nhà cùng ăn. Đậu kho, nấm kho — người ăn mặn cũng thích.
Đừng bình phẩm lựa chọn của nhau. Trong nhà lại càng nên tránh.
Trẻ nhỏ thì để tự nhiên. Không ép theo, cũng không cấm thử.
Người nấu nên được hỏi ý. Nấu hai kiểu là thêm việc thật.
Nói gọn, tách phần chứ đừng tách bữa. Cả nhà vẫn ngồi chung một mâm.
Món nhanh cho ngày bận
Đậu phụ rán chấm tương. Mười phút, gần như không hỏng được.
Đậu sốt cà chua. Một chảo là xong cả món mặn lẫn nước chan.
Rau luộc chấm muối vừng. Nhanh nhất trong các món rau.
Canh rau nấu với nấm khô. Nấm cho vị đậm mà không cần ninh lâu.
Miến xào rau củ. Miến ngâm nhanh, xào một lượt là xong.
Bún trộn với rau và lạc rang. Không cần bật bếp nhiều.
Cơm rang với rau củ còn lại. Dọn tủ lạnh luôn.
Cháo đậu xanh nấu từ cơm nguội. Bữa tối nhẹ.
Xôi nếu có nếp ngâm sẵn. Đồ nhanh, ăn với muối vừng.
Dưa xào đậu phụ. Khi tủ gần trống.
Nấm kho tiêu. Đậm đà, ăn với cơm rất đưa.
Rau củ luộc chấm kho quẹt chay. Kho quẹt làm sẵn để tủ.
Đừng để ngày chay thành ngày ăn qua loa. Vài món nhanh nhưng vẫn đủ khung.
Nhìn chung, ngày bận thì rút xuống ba món. Cơm, canh, một món đậm — vẫn là bữa tử tế.
Giữ nếp cho lâu
Bắt đầu từ ít ngày. Hai ngày một tháng dễ giữ hơn mười ngày.
Đừng đặt mục tiêu quá cao rồi bỏ. Giữ được lâu quan trọng hơn.
Chuẩn bị trước là cách giữ nếp tốt nhất. Bếp sẵn đồ thì không viện cớ.
Nấu món mình thích. Ăn ngon thì mới giữ được.
Học thêm vài món mới mỗi tháng. Đỡ chán.
Ăn cùng người khác nếu có thể. Dễ giữ hơn ăn một mình.
Lỡ một kỳ thì kỳ sau làm tiếp. Không cần áy náy.
Đừng kể lể hay so đo với ai. Chuyện riêng, giữ cho nhẹ.
Đi ăn ngoài thì hỏi trước. Gọi món đơn giản và hỏi thành phần.
Mang theo ít đồ khô khi đi xa. Muối vừng, bánh, đồ ăn nhẹ.
Theo dõi sức khoẻ như bình thường. Thấy khác thường thì đi khám.
Ăn đa dạng trong những ngày đó. Đừng chỉ cơm với rau luộc.
Ai ăn chay dài ngày thì nên hỏi người có chuyên môn. Nhất là trẻ em, người già, người có bệnh.
Rút lại, nếp nào giữ được lâu mới là nếp tốt. Và giữ được lâu thì phải ăn ngon và chuẩn bị sẵn.
Lỗi hay gặp
Tới sáng hôm đó mới nghĩ nấu gì. Luống cuống rồi ăn qua loa.
Không trữ đồ khô trong nhà. Hôm bận là bí.
Chỉ ăn cơm với rau luộc. Thiếu món đậm, vài kỳ là chán và bỏ.
Thử món mới vào đúng ngày. Hỏng thì cả bữa hỏng.
Nấu quá nhiều rồi để lại. Món chay để lâu kém hơn.
Nấu hai nồi hoàn toàn riêng trong khi không cần. Tách phần thường là đủ.
Không hỏi người nhà kiêng ở mức nào. Người kiêng nghiêm thì cần nấu riêng thật.
Dùng chung thớt dao mà người nhà kiêng nghiêm. Hỏi trước.
Bình phẩm lựa chọn của người khác trong nhà. Không cần thiết và dễ gây căng.
Ép trẻ nhỏ ăn theo. Để tự nhiên.
Đặt mục tiêu quá nhiều ngày rồi bỏ hẳn. Ít mà đều hơn.
Đổi chế độ ăn đột ngột khi đang có bệnh. Hỏi bác sĩ trước.
Nghĩ ăn chay kỳ sẽ chữa được bệnh. Không có chế độ ăn nào chữa bệnh.
Điểm chung: hỏng vì không chuẩn bị và vì ăn nhạt nhẽo. Sửa hai cái đó thì nếp tự giữ được.
